Altjóða sálarheilsudagur verður hildin 10. oktober hvørt ár og varpar ljós á týdningin av góðari sálarheilsu og tørvin á hjálp og viðgerð til fólk við sálarligum avbjóðingum. Tá vit tosa um sálarheilsu í dag, snýr tað seg ofta um nútíðar avbjóðingar og framtíðar loysnir. Men sálarheilsa hevur eisini eina søgu.
Á skjalasøvnum verða skjøl varðveitt, sum kunnu geva okkum innlit í, hvussu fólk við sálarligum sjúkum eru vorðin møtt, viðgjørd og fatað gjøgnum tíðina. Slíkar keldur eru týdningarmiklar, tí tær hjálpa okkum at skilja bæði einstakar menniskjaligar lagnur og ta samfelagsmenning, sum hevur verið á økinum. Samstundis minna tær okkum á, hvussu umráðandi tað er at varðveita søguligar keldur, soleiðis at framtíðar ættarlið kunnu fáa innlit í henda partin av okkara felags søgu.
Í Føroyum var eingin psykiatrisk viðgerðarskipan í nógv ár, og tí vórðu hundraðtals føroyingar sendir til Danmarkar til viðgerðar. Søgan um hesar sjúklingarnar er ikki bara ein søga um sjúku og viðgerð, men eisini um familjur, samfelag og samleika. Tó eru nógv av sporunum eftir teimum horvin vegna kassatión av sjúklingajournalum. Hetta hevur við sær, at týdningarmikil vitan um bæði einstaklingar og føroysku psykiatrisøguna er farin fyri skeyti.
Til Altjóða sálarheilsudagin er tí eisini vert at seta sjóneykuna á, hvønn týdning skjalasøvn og varðveiting hava fyri okkara møguleika at skilja fortíðina, læra av henni og geva teimum, sum fóru undan okkum, eina rødd í søguni.
Í 2022 skrivaði Hanna Simona Christiansen, skjalavørður á Tjóðskjalasavninum grein í Vísindablaðnum “Frøði”, ið viðgerð evnið tá sálarsjúk blivu send til Danmarkar og hvussu tann danski kassatiónspolitikkurin ávirkaði føroyska søgu.
Føroyskir sjúklingar á donskum sinnissjúkrahúsum
Frá 1866 og fram til umleið 1940 vórðu umleið 205 føroyskir sálarsjúklingar sendir til Danmarkar til viðgerðar. Meiriparturin varð innlagdur á Oringe í Vordingborg.
Talan var um 104 menn og 101 kvinnur. Flestu sjúklingarnir høvdu álvarsligar psykiatriskar diagnosur, og nógv vóru merkt av psykosum.
Lærarinnan úr 1903 fekk diagnosuna Dementia præcox, sum í dag svarar til skizofreni.
Vit vita ikki við vissu, hví einstøkir sjúklingar vórðu sendir av landinum. Kortini benda keldurnar á, at nógv høvdu álvarsligar psykiatriskar sjúkur, sum ikki kundu viðgerast í Føroyum. Samstundis er sannlíkt, at nógv fólk við lættari sálarligum trupulleikum ongantíð komu í almenna skipan. Talið á føroyingum við sálarligum sjúkum hevur tí helst verið nógv hægri enn hesi 205.
| Diagnosa | Tal |
| Skizofreni (Dementia præcox, Ungdomssløvsind o.a.) | 66 |
| Bipolar sjúka (Manio-depressiv) | 78 |
| Psykosa | 12 |
| Depression | 12 |
| Annað (Vanvid, Hysteria, Paranoia o.a.) | 14 |
| Ongin diagnosa skrásett | 23 |
| Tilsamans | 205 |
Frá ræðuligum viðgerðum til heilivág
Psykiatriska viðgerðin hevur ment seg nógv gjøgnum tíðina. Viðgerðir, sum í dag tykjast ógvusligar og ómenniskjaligar, vóru fyrr vanligar.
Frá 1920’unum fram til 1950’ini vóru insulinsjokk og lobotomi millum tær kendastu viðgerðirnar. Elektrosjokk varð eisini nýtt, tá uttan doyving. Í dag verður slík viðgerð framvegis nýtt í serligum førum, men undir heilt øðrum og tryggari umstøðum.
Stóra vendingin kom í byrjanini av 1950’unum, tá fyrstu effektivu psykiatrisku heilivágirnir komu í nýtslu.
Týðandi søgulig vitan er farin fyri skeyti
Psykiatriskar sjúklingajournalir eru nógv meira enn heilsufaklig skjøl. Tær geva innlit í lívssøgur, familjuviðurskifti og samfelagshugburðir.
Ein slík journal kann fortelja um persónlig brøv, samband við familjuna, viðgerðir og upplivingina av at vera sendur burtur frá sínum heimi til eitt fremmant land orsakað av sjúku.
Journalirnar kunnu eisini varpa ljós á, hvussu diagnosur eru broyttar gjøgnum tíðina, og hvussu samfelagið sá upp á fólk við sálarligum avbjóðingum.
Tá slíkar journalir verða burturbeindar, hvørvur henda vitan fyri altíð.
Kassatión hevur avleiðingar
Fyri familjur, sum í dag ynskja innlit í lagnuna hjá ættarliðum, ið vóru innløgd á donskum sinnissjúkrahúsum, merkir kassatión ofta, at ongar upplýsingar eru eftir. Hetta er bæði eitt persónligt og søguligt tap.
Á innleggingarskjølunum á Oringe vóru til dømis upplýsingar um sálarligar sjúkur í familjuni. Hesin tørvandi upplýsingarbólkur hevði verið sera virðismikil fyri gransking í psykiatri og ílegufrøði í Føroyum.
Føroysk psykiatrisk skjalfesting byrjar í veruleikanum ikki fyrr enn í 1969. Journalirnar frá føroyskum sjúklingum í Danmark røkka tó heilt aftur til 1866. Tað ger tær til ein týdningarmiklan part av føroyskari søgu, gransking og kollektiva minninum.
Tá slíkar keldur verða burturbeindar, hvørvur vitan, sum ongantíð kann endurskapast.
Keldur:
Christiansen, Hanna Simona (2021). Varðveiting og kassatión av føroyskum psykiatriskum sjúklingajournalum í Danmark. Ein kanning av hvussu danskur kassatiónspolitikkur kann ávirka søguliga gransking í Føroyum. Bachelorritgerð, Fróðskaparsetur Føroya.
Kragh, J.V. (2010). Det hvide snit. Psykokirurgi og dansk psykiatri 1922-1983. Odense: Syddansk Universitetsforlag.
